Suốt khai cuộc và trung cuộc, chúng ta học một điều gần như tuyệt đối: giấu Vua. Nhập thành sớm, giữ Tốt che trước Vua, đừng để Vua ra giữa bàn. Rồi đến tàn cuộc, luật chơi đảo ngược, và rất nhiều người không kịp đổi thói quen.
Khi Hậu và phần lớn quân đã đổi, không còn đủ lực để chiếu hết Vua một cách dễ dàng. Lúc đó Vua trở thành một quân chiến đấu — mạnh ngang một quân nhẹ, bảo vệ Tốt, tấn công Tốt, dẫn Tốt đi phong cấp. Người đưa Vua vào trận trước thường thắng, ngay cả khi vật chất ngang nhau.
Cùng một thế, chỉ khác vị trí Vua
Hai sơ đồ dưới đây có cấu trúc Tốt giống hệt nhau, đối xứng hoàn toàn, không bên nào hơn Tốt nào. Chỉ khác vị trí hai Vua.
Không có quân nào khác trên bàn, không đòn phối hợp, không Tốt nào hơn. Toàn bộ khác biệt nằm ở chỗ Vua nào đang làm việc. Đây là bài học quan trọng nhất của tàn cuộc Tốt, và nó đúng với phần lớn các tàn cuộc khác.
Khi nào thì bắt đầu đưa Vua lên
Không có công thức chính xác, nhưng có ba tín hiệu rõ ràng:
- Hậu đã đổi. Đây là tín hiệu mạnh nhất. Không có Hậu, đối phương rất khó tạo đe doạ chiếu hết.
- Còn ít quân nặng, và các quân còn lại của đối phương không phối hợp được để tấn công Vua.
- Đối phương không có nước chiếu nào nguy hiểm khi Vua bạn rời chỗ.
Khi cả ba đúng, nước đầu tiên nên nghĩ tới là đưa Vua về phía trung tâm. Không phải vì ở trung tâm có gì để ăn, mà vì từ trung tâm Vua đi sang cánh nào cũng nhanh nhất.
Vua nên đi đâu
Về trung tâm trước. Từ e1 hay g1, Vua cần 2–3 nước để tới d3, e3 hay d4. Từ đó nó phản ứng được với mọi diễn biến ở cả hai cánh.
Về phía Tốt yếu của đối phương. Nếu đối phương có Tốt cô lập hay Tốt không được bảo vệ, Vua là quân tấn công lý tưởng — nó rẻ trong tàn cuộc hơn Xe, và không sợ bị đuổi bởi Tốt khi đứng đúng chỗ.
Đứng trước Tốt thông của đối phương. Vua là quân chặn Tốt tốt nhất: đứng ngay ô trước mặt Tốt, nó vừa chặn vừa không bị Tốt đuổi.
Đứng sau hoặc cạnh Tốt thông của mình. Khi đẩy Tốt đi phong cấp, Vua đi kèm để che chắn các ô Tốt sắp đi qua.
Những sai lầm hay gặp
Để Vua "nghỉ" ở góc sau khi đổi Hậu. Đây là lỗi phổ biến nhất. Người chơi quen giữ Vua ở g1 và tiếp tục đi Xe, Tượng — trong khi Vua đối phương đã vào trận.
Đưa Vua lên quá sớm. Ngược lại, nếu Hậu và Xe đối phương còn đủ, đưa Vua ra giữa là tự sát. Hãy chắc là không còn nước chiếu nguy hiểm nào.
Chỉ nghĩ tới Tốt mà quên Vua đối phương. Trong tàn cuộc Tốt, trước khi đẩy Tốt, luôn đếm: Vua đối phương mất mấy nước để tới chặn? (Công cụ đếm nhanh nhất là "quy tắc ô vuông" — một bài riêng trong mục tàn cuộc.)
Đổi quân sang tàn cuộc Tốt khi Vua mình ở xa. Tàn cuộc Tốt quyết định bằng một hai nước. Trước khi đổi quân cuối cùng, hỏi: sau khi đổi, Vua nào tới trung tâm trước?
Đếm nước Vua trước khi đổi quân cuối cùng
Một thói quen thực chiến rất đáng học: trước khi đổi quân để vào tàn cuộc Tốt, đếm số nước mỗi Vua cần để tới ô quan trọng nhất. Ô quan trọng thường là ô trước Tốt yếu của đối phương, hoặc ô trung tâm gần cánh có nhiều Tốt nhất.
Cách đếm đơn giản: Vua đi được theo đường chéo, nên số nước để đi từ ô A tới ô B bằng số lớn hơn giữa số cột chênh và số hàng chênh. Vua từ g1 tới d4 chênh 3 cột, 3 hàng: 3 nước. Vua từ h8 tới d5 chênh 4 cột, 3 hàng: 4 nước.
Nếu Vua bạn tới trước ít nhất một nước và không có Tốt thông nguy hiểm nào của đối phương, đổi quân thường có lợi. Nếu Vua đối phương tới trước, đừng đổi — giữ quân lại và tìm cách khác. Phép đếm này mất mười giây và tránh được rất nhiều tàn cuộc thua.
Vì sao người mạnh "cảm thấy" tàn cuộc tốt hơn
Người chơi mạnh không tính mọi biến tàn cuộc. Họ nhìn một điều: Vua nào hoạt động hơn. Trong phần lớn tàn cuộc, câu trả lời cho câu đó gần như quyết định kết quả. Đó là lý do một kiện tướng có thể đổi quân sang một tàn cuộc "ngang vật chất" với vẻ rất tự tin: họ đã thấy Vua mình sẽ tới trung tâm trước hai nước.
Luyện thế nào
Cách luyện hiệu quả nhất là chơi lại chính hai thế cờ trên. Bấm Tự đi thử thế này với máy dưới sơ đồ thứ hai, cầm Trắng và thắng máy. Rồi thử sơ đồ thứ nhất, lần này tự cố gắng đưa Vua vào trung tâm trước Vua đen — bạn sẽ thấy máy làm đúng điều đó, và ván cờ trở thành cuộc đua từng nước.
Khi đã quen, chơi một ván với máy ở mức Trung bình và thử chủ động đổi Hậu khi thấy Vua mình gần trung tâm hơn. Các kỹ thuật tàn cuộc khác nằm trong mục tàn cuộc thực chiến.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Vua mạnh lên trong tàn cuộc?
Vì khi ít quân, đối phương không còn đủ lực để chiếu hết, nên Vua không cần trốn nữa. Nó khống chế tám ô xung quanh như một quân nhẹ, và rất hiệu quả trong việc bảo vệ hay tấn công Tốt.
Khi nào nên đưa Vua ra khỏi chỗ nhập thành?
Khi Hậu đã đổi và đối phương không còn nước chiếu hay đe doạ chiếu hết nguy hiểm. Đưa Vua ra sớm hơn thì rủi ro; muộn hơn thì mất thời gian quý.
Vua nên đi về đâu trong tàn cuộc?
Về trung tâm trước, sau đó về phía có việc cần làm: chặn Tốt thông của đối phương, hỗ trợ Tốt thông của mình, hoặc tấn công Tốt yếu của đối phương.
Tàn cuộc Tốt có khó không?
Chúng ngắn gọn nhưng rất chính xác: một nước sai thường đổi kết quả từ thắng thành hoà hoặc thua. Học vài nguyên tắc như Vua hoạt động, đối Vua và quy tắc ô vuông sẽ giúp bạn đánh đúng phần lớn các thế thường gặp.