Có một điểm khác biệt rõ giữa người chơi trung bình và người chơi mạnh khi họ đang thua: người trung bình hoặc đầu hàng sớm, hoặc tiếp tục đi vô định chờ phép màu. Người chơi mạnh thì đổi mục tiêu. Không còn cố thắng, họ tìm cách hoà — và cờ vua có nhiều cách hoà hơn người mới tưởng.
Bài này đi qua năm cứu cánh quen thuộc nhất. Biết chúng, bạn sẽ cứu được những ván mà trước đây bạn đã bỏ.
Trước hết: đổi mục tiêu đúng lúc
Khi hơn kém nhau một hai Tốt, ván cờ vẫn còn đánh. Khi đã thua cả một quân nhẹ trở lên mà không có bù đắp, hãy nói rõ với mình: mục tiêu bây giờ là hoà. Mục tiêu mới đổi luôn cách đánh:
- Đổi Tốt, đừng đổi quân. Bên hơn quân muốn đổi quân để đơn giản hoá; bên thua muốn đổi Tốt, vì không còn Tốt thì hơn một quân nhẹ nhiều khi không thắng được.
- Giữ thế phức tạp chừng nào còn cơ hội đối phương sai.
- Tìm những thế cờ "biết là hoà" — năm thế dưới đây — và lái ván cờ về đó.
Cách 1: Chiếu mãi
Nếu bạn có thể chiếu liên tục mà đối phương không thoát được, ván cờ hoà do lặp lại thế cờ ba lần. Đây là cứu cánh phổ biến nhất khi còn Hậu: Vua đối phương hở, Hậu bạn chiếu qua lại giữa hai ba ô.
Dấu hiệu nên tìm chiếu mãi:
- Vua đối phương thiếu Tốt che (đã đẩy Tốt hoặc bị đổi Tốt quanh Vua).
- Hậu hoặc Xe của bạn tới được hàng cuối hoặc cột bên cạnh Vua.
- Quân đối phương ở xa, không kịp chặn chiếu.
Khi đang thua, mỗi nước chiếu là một câu hỏi đáng hỏi: chiếu xong đối phương đi đâu, và mình có chiếu tiếp được không?
Cách 2: Pat — lấy mất mọi nước đi của chính mình
Pat là khi bên tới lượt không bị chiếu nhưng không còn nước đi hợp lệ: hoà. Bên đang thua có thể cố tình tạo ra nó bằng cách đưa Vua vào góc và hi sinh nốt những quân còn đi được.
Mẹo nổi tiếng nhất là Xe liều mạng: khi Vua bạn không còn nước đi, dùng Xe chiếu liên tục hoặc đưa Xe cho đối phương ăn. Nếu đối phương ăn Xe, bạn hết nước đi — pat. Nếu không ăn, Xe tiếp tục chiếu — lặp thế. Nhiều ván ở mọi trình độ đã được cứu như vậy.
Pat cũng hay xuất hiện trong tàn cuộc một Tốt: Vua thủ đứng chắn ngay trước Tốt, bên tấn công đẩy Tốt lên hàng 7 vào lúc không đúng và Vua thủ hết nước đi.
Cách 3: Tượng sai màu với Tốt biên
Đây là thế hoà "nghịch lý" nhất: hơn cả một Tượng lẫn một Tốt mà không thắng được.
Điều kiện hoà:
- Tốt còn lại là Tốt biên (cột a hoặc h).
- Tượng của bên mạnh không cùng màu với ô phong cấp (Tốt h phong cấp ở h8 là ô tối; Tượng ô sáng thì "sai màu").
- Vua bên yếu kịp chạy vào góc trước ô phong cấp.
Nếu Tượng đúng màu (Tượng ô tối trong ví dụ trên), máy tìm ra chiếu hết trong vài nước. Khác biệt chỉ là màu của một quân Tượng. Khi đang thua một Tượng và Tốt, hãy tìm cách đổi hết Tốt khác để chỉ còn lại đúng thế này.
Cách 4: Tượng khác màu
Khi mỗi bên chỉ còn một Tượng và hai Tượng đi trên hai màu ô khác nhau, tàn cuộc rất hay hoà — kể cả khi một bên hơn một, thậm chí hai Tốt. Lý do: bên thủ đặt Vua và Tượng chặn trên các ô màu mà Tượng đối phương không bao giờ chạm tới được, và Tốt đối phương đứng yên mãi.
Bài học thực chiến: khi đang kém một Tốt trong thế còn nhiều quân, hãy tìm cách đổi dần sao cho còn lại Tượng khác màu. Đó là một trong những cách giữ hoà đáng tin nhất.
Cách 5: Đổi hết Tốt
Một quân nhẹ không có Tốt thì không chiếu hết được Vua đơn: Vua với một Mã, hoặc Vua với một Tượng, là hoà ngay theo luật. Vua với hai Mã, dù hơn hẳn, cũng không ép được chiếu hết nếu bên thủ đi đúng.
Nên khi thua một quân nhẹ, nhiệm vụ số một là đổi Tốt. Mỗi Tốt đối phương mất là một bước tới gần thế hoà. Nếu đổi được hết Tốt của họ, dù còn thua một quân, bạn vẫn giữ được hoà.
Cùng lý do đó, Xe đấu Xe cộng một quân nhẹ không có Tốt thường hoà, và Xe cộng Tượng đấu Xe là hoà về lý thuyết dù rất khó giữ trong thực tế.
Đừng đầu hàng quá sớm — nhưng cũng đừng kéo vô ích
Ở trình độ câu lạc bộ, rất nhiều ván "thua chắc" cuối cùng hoà hoặc thậm chí thắng, vì bên hơn cũng mệt, cũng thiếu giờ, cũng có thể pat. Hãy cố tìm cứu cánh.
Nhưng cũng có phép lịch sự: khi thế cờ đã rõ ràng vô vọng — thua cả Hậu, không có chiếu mãi, không có pat nào khả dĩ — kéo dài chỉ để đối phương hết giờ là thiếu tôn trọng. Đầu hàng đúng lúc cũng là một phần của cờ.
Tự luyện
Bấm Tự đi thử thế này với máy dưới sơ đồ, cầm Đen và giữ hoà trước máy — Vua đen chỉ cần qua lại giữa h8 và g8. Sau đó thử đổi Tượng trắng sang ô tối (đặt ở d2 chẳng hạn) để thấy máy thắng nhanh thế nào. Muốn thử cứu những ván "thua chắc" thật, chơi với máy ở mức Khó — bạn sẽ có rất nhiều thế thua để luyện kỹ năng này. Các mẹo khác nằm trong mục mẹo thực chiến.
Câu hỏi thường gặp
Chiếu mãi có phải là hoà không?
Có. Chiếu mãi dẫn tới việc cùng một thế cờ lặp lại ba lần, và theo luật lặp ba lần là hoà. Nhiều giải và trang cờ tự tuyên bố hoà khi phát hiện lặp.
Hơn một Tượng có thắng được không?
Không, nếu không còn Tốt. Vua cộng một Tượng không chiếu hết được Vua đơn. Hơn một Tượng chỉ thắng được khi còn Tốt để phong cấp.
Vì sao Tượng khác màu hay hoà?
Vì mỗi Tượng chỉ khống chế một màu ô. Bên thủ đặt quân chặn trên màu ô mà Tượng đối phương không chạm tới, nên Tốt của bên mạnh bị chặn vĩnh viễn.
Khi nào nên đầu hàng?
Khi không còn cứu cánh thực tế nào: thua nhiều vật chất, không có chiếu mãi, không có khả năng pat hay pháo đài. Trước đó, luôn dành vài phút tìm năm cứu cánh trong bài này.