Có một cảm giác mà ai chơi cờ cũng biết: đối phương vừa đi một nước, và bạn nhận ra thế cờ đang sụp. Quân của họ dồn về phía Vua bạn, đe doạ xuất hiện ở mọi nơi, đồng hồ đang chạy. Tim đập nhanh, đầu óc chạy loạn qua mười nước cùng lúc mà không nước nào tính được đến cuối.
Đây là lúc phần lớn ván cờ bị thua thật sự — không phải vì thế cờ đã mất, mà vì nước đi tiếp theo được chọn trong hoảng loạn. Rất nhiều thế "bị ép" vẫn còn giữ được, và người chơi mạnh là người giữ được đầu óc đủ tỉnh để tìm ra cách.
Hai phản ứng sai phổ biến
Đi vội. Cảm giác nguy hiểm đẩy người ta làm gì đó thật nhanh: chạy Vua, ăn đại một quân, chiếu một nước vô ích. Nước đi vội thường là nước đầu tiên hiện ra trong đầu, và trong thế căng, nước đầu tiên hiện ra hiếm khi là nước tốt nhất.
Đơ ra. Ngược lại, có người ngồi nhìn bàn cờ rất lâu mà không thực sự tính gì — đầu óc lặp đi lặp lại "mình sắp thua". Thời gian trôi, và cuối cùng họ vẫn đi vội ở nước quan trọng nhất.
Cả hai đều có chung một gốc: cảm xúc chiếm chỗ của suy nghĩ có cấu trúc. Cách chữa là đưa cấu trúc trở lại.
Sáu mươi giây đầu tiên
Khi cảm thấy thế cờ đang xấu đi, làm theo đúng thứ tự:
1. Thở chậm một nhịp. Nghe có vẻ không liên quan tới cờ, nhưng một hơi thở chậm, sâu giúp làm dịu phản ứng căng thẳng của cơ thể. Mất năm giây. Nhiều kỳ thủ chuyên nghiệp có thói quen này ở mọi nước căng.
2. Gọi tên chính xác mối đe doạ. Không phải "mình đang bị tấn công", mà cụ thể: "Hậu và Xe của đối phương đe doạ chiếu hết ở h7" hoặc "Mã của họ sắp bắt đôi Vua và Xe ở c2". Đe doạ cụ thể thì có thể xử lý; nỗi sợ mơ hồ thì không.
3. Đếm. Ô bị đe doạ có bao nhiêu quân tấn công, bao nhiêu quân bảo vệ? Bạn cần thêm bao nhiêu quân phòng thủ, và quân nào tới kịp?
4. Liệt kê mọi cách phòng thủ. Có bốn loại: di chuyển quân bị tấn công, bảo vệ nó, chặn đường tấn công, hoặc phản công bằng một đe doạ lớn hơn. Liệt kê cả bốn trước khi chọn.
5. Chọn nước bền nhất, không phải nước "đẹp" nhất. Trong thế bị ép, mục tiêu là sống sót. Nước làm đối phương khó khăn nhất để tiếp tục tấn công thường là nước đúng.
Tìm nước phòng thủ bền nhất
Người chơi mạnh có một câu hỏi riêng khi phòng thủ: nước nào buộc đối phương phải tìm ra nước khó nhất?
Nếu bạn chỉ có thể giữ bằng cách để đối phương tìm ra một đòn hi sinh ba nước, hãy chọn cách đó — dù về lý thuyết bạn có thể vẫn thua. Rất nhiều đối thủ, kể cả người mạnh, không tìm ra đòn đó dưới áp lực thời gian. Ngược lại, nước phòng thủ "dễ đoán" cho phép đối phương tiếp tục tấn công mà không cần nghĩ.
Một vài cách phòng thủ thường hiệu quả:
- Đổi quân tấn công mạnh nhất của đối phương, nhất là Hậu. Không có Hậu, phần lớn các cuộc tấn công mất sức.
- Trả lại vật chất để dập tắt tấn công. Đang hơn một Tốt mà bị tấn công dữ dội, trả lại Tốt đó để đổi Hậu thường là quyết định tốt.
- Đưa thêm quân về phòng thủ, kể cả quân đang làm việc ở cánh khác.
- Tạo đe doạ ở nơi khác buộc đối phương phải dừng tấn công để đáp.
Biến áp lực thành cơ hội
Một sự thật ít người nói: người tấn công cũng đang căng thẳng. Họ đã đầu tư quân vào tấn công, nhiều khi đã hi sinh gì đó, và nếu cuộc tấn công không thành, họ sẽ ở thế kém. Nếu bạn phòng thủ bình tĩnh qua vài nước, chính họ bắt đầu lo lắng và đi vội.
Nhiều ván cờ đổi chiều đúng ở khoảnh khắc đó. Người phòng thủ giữ được đầu óc tỉnh táo trong năm sáu nước khó khăn thường nhận được phần thưởng: một nước sai của người tấn công.
Luyện bình tĩnh như luyện một kỹ năng
Bình tĩnh không phải tính cách bẩm sinh — nó luyện được:
Chơi các thế phòng thủ với máy. Mở một thế đang bị tấn công, chơi với máy ở mức Khó, và cố sống sót càng lâu càng tốt. Mỗi lần luyện là một lần quen với cảm giác bị ép.
Xem lại các ván thua do hoảng. Tìm nước đi vội nhất trong ván, và tự hỏi: nếu mình làm đúng quy trình sáu mươi giây, mình sẽ đi gì?
Tập thói quen ở mọi nước căng, kể cả khi không bị ép: thở một nhịp, gọi tên đe doạ, đếm. Khi đã thành thói quen, nó tự bật lên đúng lúc cần.
Một lưu ý về đồng hồ
Thời gian là một phần của áp lực. Nếu bạn thường xuyên bị ép và thiếu giờ cùng lúc, vấn đề có thể nằm ở chỗ tiêu quá nhiều thời gian trong khai cuộc. Để dành thời gian cho trung cuộc là cách phòng thủ tốt nhất trước cả khi bị tấn công.
Bạn có thể luyện ngay: chơi một ván với máy ở mức Khó, chấp nhận rằng bạn sẽ bị ép, và mỗi lần thấy thế cờ xấu đi, dừng lại làm đúng năm bước trên. Các bài khác về tâm lý có trong mục tâm lý khi đánh cờ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để không hoảng khi bị tấn công?
Thay nỗi sợ mơ hồ bằng các bước cụ thể: thở chậm một nhịp, gọi tên chính xác mối đe doạ, đếm quân tấn công và phòng thủ, liệt kê các cách đỡ. Có cấu trúc thì cảm xúc lắng xuống.
Khi bị ép có nên đổi quân không?
Thường là nên, đặc biệt đổi Hậu và các quân đang tấn công mạnh nhất của đối phương. Ít quân tấn công hơn thì cuộc tấn công mất sức.
Có nên trả lại vật chất để thoát tấn công?
Nhiều khi đó là quyết định đúng. Hơn một Tốt mà Vua sắp bị chiếu hết thì Tốt đó vô nghĩa. Trả lại để đổi quân hoặc dập tắt tấn công thường giữ được thế cân bằng.
Vì sao người tấn công lại hay sai?
Vì họ cũng chịu áp lực: đã đầu tư quân vào tấn công và biết rằng nếu thất bại sẽ ở thế kém. Phòng thủ bình tĩnh qua vài nước thường khiến người tấn công bắt đầu đi vội.