Người mới chơi cờ vua thua vì những lý do rất giống nhau. Khi huấn luyện viên xem hàng trăm ván của học trò mới, họ thấy cùng một nhóm lỗi lặp đi lặp lại, gần như theo đúng thứ tự dưới đây. Tin tốt là lỗi nào cũng sửa được bằng một thói quen cụ thể — không cần thiên phú, không cần học thuộc gì.
Danh sách xếp theo mức độ gây thua: lỗi số 1 làm mất nhiều ván nhất.
1. Không nhìn xem đối phương vừa đe doạ gì
Lỗi lớn nhất, gây thua nhiều hơn tất cả lỗi còn lại cộng lại. Người mới nghĩ về kế hoạch của mình và coi nước đi của đối phương như "đến lượt tôi". Kết quả: Mã bị ăn, Hậu bị bắt đôi, bị chiếu hết bởi những đòn một nước.
Cách sửa: trước mỗi nước của mình, hỏi một câu duy nhất — nước vừa rồi của đối phương tấn công cái gì? Nhìn theo mọi hướng của quân vừa đi, và nhìn cả quân phía sau nó.
2. Để quân không được bảo vệ
Một Mã đứng một mình ở giữa bàn, không quân nào bảo vệ, là mục tiêu cho mọi đòn bắt đôi. Người mới hay để quân "lỏng" như vậy vì không bị tấn công ngay.
Cách sửa: sau mỗi nước, đếm nhanh xem quân nào của mình không có ai bảo vệ. Không cần bảo vệ tất cả, nhưng cần biết chúng ở đâu.
3. Ra Hậu quá sớm
Hậu mạnh nên người mới muốn dùng nó ngay. Nhưng Hậu ra sớm bị Mã, Tượng, Tốt đối phương đuổi liên tục, mỗi lần đuổi là đối phương ra thêm một quân miễn phí.
Cách sửa: trong 6–8 nước đầu, chỉ ra Hậu khi có lý do rõ ràng (ăn quân, chặn đòn). Ra Mã và Tượng trước.
4. Dùng Hậu đi ăn Tốt xa
Hậu ăn Tốt b2 (hoặc b7) là cám dỗ kinh điển. Tốt đó thường không ai bảo vệ, nhưng Hậu đi xa khỏi trận địa và có thể bị nhốt.
Cách sửa: trước khi dùng Hậu ăn Tốt, đếm xem sau khi ăn Hậu có bao nhiêu ô để lùi, và đối phương được bao nhiêu nước ra quân miễn phí.
5. Không nhập thành
Vua ở giữa bàn quá lâu, khi trung tâm mở ra thì bị Xe và Hậu đối phương tấn công. Nhiều ván thua kiểu này không có một nước sai rõ rệt nào — chỉ là Vua đứng sai chỗ quá lâu.
Cách sửa: đặt mục tiêu nhập thành trước nước 10. Muốn nhập thành cánh Vua chỉ cần dọn Mã g1 và Tượng f1.
6. Đẩy Tốt trước Vua vô cớ
Đẩy g4, h4 (hay ...g5, ...h5) khi Vua đã nhập thành cánh Vua là mở toang cửa nhà. Người mới làm vậy vì "không biết đi gì" hoặc để đuổi một quân đối phương.
Cách sửa: chỉ đẩy Tốt trước Vua khi có lý do cụ thể — tạo cửa sổ thoát cho Vua ở giai đoạn cuối, hoặc một đòn tấn công đã chuẩn bị kỹ. "Đuổi Tượng" không phải lý do đủ.
7. Chiếu vô ích
Chiếu mang lại cảm giác đang tấn công. Nhưng chiếu mà đối phương thoát dễ dàng, rồi quân chiếu phải lùi, là mất hai nước. Tệ hơn, nhiều nước chiếu đẩy Vua đối phương tới chỗ an toàn hơn.
Cách sửa: trước khi chiếu, hỏi "sau khi đối phương thoát, tôi được gì?". Nếu câu trả lời là "không gì", đừng chiếu.
8. Đổi quân sai lúc
Hai lỗi ngược nhau: đang hơn quân mà không chịu đổi, để thế cờ phức tạp và đối phương có cơ hội gỡ; và đang thua quân mà lại đổi, làm lợi thế của đối phương ngày càng rõ.
Cách sửa: nhớ một câu — hơn thì đổi quân, kém thì giữ quân. Khi đang hơn, mỗi lần đổi quân là một bước gần chiến thắng hơn.
9. Quên pat khi đang thắng
Đang hơn cả Hậu, dồn Vua đối phương vào góc, đi thêm một nước "an toàn" — và Vua đối phương hết nước đi mà không bị chiếu. Ván cờ hoà. Lỗi này hiếm hơn các lỗi trên nhưng đau nhất, vì nó xảy ra ở nước cuối cùng.
Cách sửa: khi Vua đối phương chỉ còn một hai ô, trước mỗi nước đếm xem sau nước của mình đối phương còn ít nhất một nước hợp lệ không.
10. Đi nhanh khi không cần, và chơi tiếp khi đang cáu
Hai lỗi thuộc về tâm lý. Đi nhanh vì hào hứng ở những thế cần nghĩ, và chơi tiếp ván này đến ván khác sau khi thua liên tiếp để "gỡ", càng chơi càng ẩu.
Cách sửa: chơi thể thức chậm (15 phút trở lên) khi đang học. Và đặt luật cho mình: thua hai ván liền thì dừng, xem lại một ván, nghỉ mười phút.
Sửa lỗi thế nào cho nhanh
Đừng cố sửa cả mười lỗi cùng lúc. Cách hiệu quả là:
- Chơi 5–10 ván với máy hoặc với người.
- Xem lại từng ván, với mỗi nước bị đánh dấu "Sai lầm lớn", xếp nó vào một trong mười lỗi trên.
- Chọn lỗi xuất hiện nhiều nhất và chỉ tập trung sửa nó trong tuần tới.
Với gần như tất cả người mới, lỗi xuất hiện nhiều nhất là số 1 hoặc số 2. Sửa được hai lỗi đó, bạn sẽ thấy tỉ lệ thắng thay đổi rõ trong vài tuần.
Bạn có thể bắt đầu ngay: chơi một ván với máy, hết ván bấm Xem vì sao thua — công cụ sẽ chỉ ra nước làm bạn mất nhiều nhất và vẽ mũi tên nước tốt hơn. Muốn đi sâu hơn vào từng lỗi, xem các bài trong mục sai lầm thường gặp.
Câu hỏi thường gặp
Sai lầm phổ biến nhất của người mới là gì?
Không nhìn xem nước vừa đi của đối phương đe doạ gì. Đây là nguyên nhân của phần lớn các lần mất quân và bị chiếu hết nhanh ở người mới.
Làm sao để không bị mất quân vô lý?
Tập hai thói quen: sau mỗi nước của đối phương, hỏi nó tấn công gì; trước khi thả tay nước của mình, kiểm tra quân nào của mình không được bảo vệ. Hai thói quen này mất vài giây mỗi nước.
Người mới có nên ăn mọi Tốt được cho không?
Không phải lúc nào cũng nên. Tốt "cho không" trong khai cuộc thường đổi lại vài nước ra quân của đối phương, và nếu ăn bằng Hậu thì Hậu có thể bị nhốt. Hãy đếm xem sau khi ăn, đối phương được gì.
Bao lâu thì sửa được những lỗi này?
Lỗi số 1 và số 2 có thể cải thiện rõ trong 2–4 tuần nếu bạn chơi ván chậm và xem lại đều đặn. Các lỗi về kế hoạch và tâm lý cần lâu hơn, nhưng cũng giảm dần theo số ván được xem lại.