Nhìn một người chơi mạnh đánh cờ, bạn sẽ thấy họ đi rất nhanh ở những nước dễ và dừng lại rất lâu ở một vài nước. Người mới thì ngược lại: đi đều đều một tốc độ, nghĩ lâu ở những chỗ không cần và đi vội ở đúng chỗ quyết định ván cờ.
Sự khác nhau không nằm ở trí nhớ hay khả năng tính xa. Nó nằm ở quy trình: người chơi mạnh hỏi một chuỗi câu hỏi cố định trước mỗi nước, theo đúng thứ tự, đến mức thành phản xạ. Bài này là chuỗi câu hỏi đó, rút gọn còn bốn câu.
Câu 1: Đối phương vừa đi nước đó để làm gì?
Đây là câu bị bỏ qua nhiều nhất và gây thua nhiều nhất. Người mới nhìn bàn cờ như thể chỉ có kế hoạch của mình. Mỗi nước của đối phương, họ chỉ hỏi "giờ mình đi gì?".
Hãy tập nhìn nước vừa đi và trả lời ba ý:
- Quân vừa đi tấn công cái gì mới? Nhìn theo mọi hướng mà quân đó đi được.
- Quân vừa đi mở đường cho quân nào khác? Đây là loại đe doạ khó thấy nhất: không phải quân vừa đi, mà quân phía sau nó.
- Ô vừa bỏ trống có ý nghĩa gì? Có khi đối phương rời một ô để chuẩn bị cho quân khác nhảy vào.
Nếu nước của đối phương có đe doạ thật, bạn phải xử lý trước khi làm bất cứ điều gì khác. Tỉ lệ ván thua vì bỏ qua câu này ở người dưới 1200 điểm cao đến mức chỉ riêng thói quen này đã giúp nhiều người lên vài trăm điểm.
Câu 2: Tôi có nước chiếu, nước ăn hay nước doạ nào không?
Sau khi an toàn, tìm đòn của mình. Thứ tự tìm nổi tiếng trong giới cờ: chiếu — ăn — doạ.
Nước chiếu đứng đầu vì chúng ép buộc nhất: đối phương phải trả lời, không còn lựa chọn làm việc khác. Một nước chiếu mở đường cho đòn tiếp theo là nguồn gốc của phần lớn các đòn phối hợp.
Nước ăn tiếp theo: ăn quân nào, ăn xong đối phương ăn lại thế nào, cuối cùng ai lời?
Nước doạ cuối cùng: nước nào tạo ra đe doạ lớn mà đối phương khó đỡ?
Điều quan trọng là xem hết các nước chiếu và nước ăn, kể cả những nước trông vô lý. Rất nhiều đòn hay bắt đầu bằng một nước hi sinh mà mắt thường gạt đi ngay vì "nó bị ăn". Chỉ cần mất vài giây để nhìn từng nước chiếu và hỏi "rồi sao nữa?".
| Loại nước | Vì sao xem trước | Hỏi gì |
|---|---|---|
| Chiếu | Ép buộc nhất, đối phương không được làm gì khác | Sau chiếu, tôi có đòn tiếp không? |
| Ăn quân | Thay đổi vật chất ngay | Cuối chuỗi ăn qua ăn lại, ai lời? |
| Doạ | Buộc đối phương phản ứng | Đối phương có đỡ được bằng một nước không? |
Câu 3: Nếu không có đòn, kế hoạch của tôi là gì?
Phần lớn các nước trong một ván cờ không có đòn nào. Lúc đó bạn cần một mục đích, và mục đích dễ tìm nhất là cải thiện quân tệ nhất.
Nhìn lần lượt các quân của mình: quân nào đang đứng không làm gì? Mã ở góc, Tượng bị Tốt của mình chặn, Xe chưa ra khỏi góc — đưa nó tới ô tốt hơn là một nước đi không bao giờ sai.
Khi đã có kinh nghiệm hơn, bạn sẽ thêm các câu phụ: cấu trúc Tốt chỉ đường tấn công về đâu, đối phương có điểm yếu nào, đổi quân nào có lợi. Nhưng "quân tệ nhất" luôn là điểm khởi đầu tốt.
Câu 4: Trước khi thả tay — nước này có để lại gì không?
Đây là bước kiểm tra cuối cùng, và nó chỉ mất ba giây. Khi đã chọn được nước, tưởng tượng nó đã đi, rồi nhìn bàn cờ từ phía đối phương và hỏi:
- Sau nước này, đối phương có chiếu được không?
- Có quân nào của tôi không được bảo vệ mà đối phương ăn được không?
- Quân tôi vừa rời đi có đang bảo vệ thứ gì không?
Người chơi mạnh gọi bước này là "kiểm tra sai lầm" (blunder check). Nó cứu nhiều ván cờ hơn mọi bài học khai cuộc cộng lại.
Không phải nước nào cũng cần đủ 4 câu
Nếu mỗi nước đều hỏi kỹ cả bốn câu, bạn sẽ hết giờ. Nghệ thuật là biết nước nào cần nghĩ:
- Nước ép buộc (ăn lại quân vừa bị ăn, thoát chiếu có một cách duy nhất): đi nhanh, chỉ cần câu 4.
- Nước bình thường trong thế yên: câu 1, câu 3, câu 4 — vài chục giây.
- Khoảnh khắc quan trọng (có nhiều nước chiếu và nước ăn, cấu trúc Tốt sắp thay đổi, sắp đổi sang tàn cuộc): đủ cả bốn câu, và tính kỹ.
Dấu hiệu của khoảnh khắc quan trọng thường là khi bạn cảm thấy "thế cờ đang căng". Đó chính là lúc nên tiêu thời gian.
Cách biến quy trình thành phản xạ
Không ai nhớ bốn câu này trong đầu mãi. Chúng thành phản xạ nhờ lặp lại. Ba cách luyện hiệu quả:
- Nói to khi chơi với máy. Ở mức vừa sức, trước mỗi nước nói thành tiếng: "Máy vừa đi Mã f5 để nhắm g7. Tôi có chiếu không? Không. Quân tệ nhất là Tượng c1. Đi Tượng e3. Kiểm tra: e3 có bị Mã ăn không? Không." Nghe có vẻ ngớ ngẩn, nhưng một tuần là quen.
- Chơi ván chậm. Ở cờ chớp bạn không kịp hỏi. Ván 15 phút cho đủ thời gian để thói quen hình thành.
- Xem lại ván và gọi tên câu bị bỏ. Mỗi lần máy đánh dấu "Sai lầm lớn", hỏi: tôi đã bỏ câu nào? Gần như lúc nào cũng là câu 1 hoặc câu 4.
Bạn có thể bắt đầu ngay: chơi một ván với máy ở mức Trung bình, không đồng hồ, và thử nói to từng câu. Sau ván, bấm Xem vì sao thua để thấy những nước bạn quên hỏi. Khi đã quen, đọc thêm về mẹo thực chiến để bổ sung các câu phụ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để không bị ăn quân vô lý nữa?
Tập thói quen kiểm tra cuối cùng trước khi thả tay: tưởng tượng nước đã đi, nhìn từ phía đối phương xem có quân nào của mình không được bảo vệ. Ba giây mỗi nước giúp giảm phần lớn các lần mất quân vô lý.
Có cần tính xa nhiều nước mới đánh giỏi không?
Ít hơn bạn nghĩ. Ở trình độ câu lạc bộ, phần lớn ván cờ được quyết định bởi đòn hai ba nước mà một bên không thấy. Hỏi đúng câu quan trọng hơn tính xa.
Chiếu — ăn — doạ nghĩa là gì?
Là thứ tự tìm đòn: xem hết các nước chiếu trước, rồi đến các nước ăn quân, rồi các nước tạo đe doạ. Các loại nước này ép buộc đối phương phải trả lời nên dễ tạo ra đòn phối hợp nhất.
Chơi cờ nhanh có dùng được quy trình này không?
Có, nhưng rút gọn. Trong cờ chớp, giữ câu 1 và câu 4 cho mọi nước, còn câu 2 và 3 chỉ dùng ở khoảnh khắc căng. Luyện đủ ở ván chậm thì ở ván nhanh chúng tự chạy trong đầu.