Có một câu người chơi cờ hay nhắc: "Mọi tàn cuộc Xe đều hoà." Câu đó nói quá, nhưng nó phản ánh một sự thật: tàn cuộc Xe rất khó thắng, kể cả khi hơn một Tốt. Và vì hai bên thường đổi hết quân nhẹ trước Xe, đây là loại tàn cuộc bạn sẽ gặp nhiều nhất trong ván thật.
Bài này không đi vào lý thuyết dày cộp. Nó đưa ra năm nguyên tắc dùng được ngay, rồi hai thế cờ mà mọi người chơi nghiêm túc nên thuộc: Philidor để giữ hoà và Lucena để thắng.
Năm nguyên tắc thực chiến
1. Xe hoạt động quan trọng hơn Tốt
Một Xe thụ động — đứng yên để giữ một Tốt — thường tệ hơn mất Tốt đó mà có Xe hoạt động. Khi phải chọn giữa giữ Tốt và giữ Xe linh hoạt, người chơi tàn cuộc giỏi thường chọn Xe linh hoạt.
2. Xe đứng sau Tốt thông
Nguyên tắc cổ điển: Xe nên đứng phía sau Tốt thông, dù là Tốt của mình hay của đối phương.
- Sau Tốt của mình: Tốt càng tiến, Xe càng có nhiều ô hoạt động.
- Sau Tốt của đối phương: Tốt càng tiến, Xe đối phương đứng chặn phía trước càng bị bó.
Xe đứng trước Tốt của mình là vị trí tệ nhất: Xe bị kẹt, chỉ làm được đúng một việc.
3. Cắt Vua đối phương
Dùng Xe cắt Vua đối phương khỏi Tốt của bạn theo một hàng hoặc một cột. Mỗi hàng, mỗi cột Vua đối phương bị cắt xa là một lợi thế lớn. Trong nhiều tàn cuộc Xe và Tốt, Vua bị cắt hai cột trở lên gần như đồng nghĩa với thua.
4. Vua phải tham chiến
Trong tàn cuộc Xe, Vua là quân chiến đấu. Vua đứng trước Tốt để dẫn đường, hoặc đứng trước Tốt đối phương để chặn. Đừng để Vua ở góc bàn. Xem thêm bài Vua là quân chiến đấu.
5. Chiếu từ xa
Khi phòng thủ, Xe chiếu Vua đối phương từ khoảng cách xa hiệu quả hơn chiếu từ gần. Vua đối phương tiến lại gần Xe để thoát chiếu thì phải rời xa Tốt của mình. Chiếu từ gần thì Vua đối phương chỉ cần bước sang một bên là tấn công Xe.
Thế Philidor: cách giữ hoà
Khi bạn phòng thủ với Vua đứng trước Tốt đối phương, thế Philidor là phương pháp giữ hoà chuẩn mực.
Cách làm gồm hai bước:
- Đặt Xe ở hàng thứ ba tính từ phía mình (hàng 6 với Đen). Vua trắng không vào được hàng này mà không bị chiếu, nên không tiến lên được.
- Khi Tốt trắng tiến lên hàng đó, Vua trắng mất chỗ trú trước chiếu. Lúc này Xe đen chuyển xuống hàng cuối và chiếu liên tục từ phía sau. Vua trắng không có chỗ núp.
Lỗi hay gặp: đưa Xe về hàng cuối quá sớm. Khi đó Vua trắng tiến lên hàng 6, và Đen bị ép vào thế thụ động có thể thua.
Thế Lucena: cách thắng
Khi bạn có Tốt ở hàng 7, Vua đứng ở ô phong cấp, và Vua đối phương bị cắt ra một cột, thế Lucena cho bạn chiến thắng bằng kỹ thuật "xây cầu".
Các bước chính:
- Chiếu để đẩy Vua đối phương ra xa thêm một cột (Rd1+).
- Đưa Xe lên hàng 4 (Rd4). Đây là "viên gạch" của cây cầu.
- Đưa Vua ra khỏi ô phong cấp, đi xuống dần bên cạnh Tốt. Xe đen chiếu liên tục từ bên cạnh.
- Khi Vua trắng xuống tới hàng 5, Xe trắng từ hàng 4 chen vào chắn chiếu. Không còn nước chiếu nào, Tốt phong Hậu.
Vì sao gọi là "xây cầu"? Vì Xe trắng tạo thành một chiếc cầu che cho Vua khỏi những nước chiếu liên tục của Xe đen.
Xe ở hàng 7
Một vị trí Xe đặc biệt mạnh trong tàn cuộc là hàng 7 của đối phương (hàng 2 nếu bạn cầm Đen). Xe ở đó tấn công các Tốt chưa đi, đồng thời giam Vua đối phương ở hàng cuối. Người chơi tàn cuộc thường sẵn sàng bỏ một Tốt để đưa Xe lên hàng 7. Hai Xe cùng ở hàng 7 thường đủ để chiếu hết hoặc ăn gọn các Tốt còn lại.
Khi hơn một Tốt mà không thắng được
Tàn cuộc Xe hơn một Tốt thường hoà nếu bên phòng thủ biết thế Philidor và giữ Xe hoạt động. Vài dấu hiệu cho thấy bạn khó thắng:
- Vua đối phương đứng ngay trước Tốt của bạn.
- Tốt của bạn là Tốt biên (cột a hoặc h).
- Xe của bạn phải đứng yên để giữ Tốt.
Ngược lại, cơ hội thắng tăng khi: Vua đối phương bị cắt xa, Tốt của bạn là Tốt thông được bảo vệ, hoặc bạn hơn hai Tốt.
Luyện tàn cuộc Xe
- Bày hai thế Philidor và Lucena và dùng liên kết Tự đi thử thế này với máy bên dưới mỗi sơ đồ. Chơi cả hai bên cho tới khi làm được mà không cần nhìn hướng dẫn.
- Sau mỗi ván có tàn cuộc Xe, xem lại: Xe của bạn có hoạt động không? Vua có tham chiến không?
- Đọc thêm về khi nào nên đổi sang tàn cuộc và các bài trong mục tàn cuộc thực chiến.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tàn cuộc Xe hay hoà?
Vì Xe phòng thủ rất linh hoạt, chiếu được từ xa và dễ dựng thế Philidor. Một Tốt hơn thường không đủ để phá.
Xe nên đứng trước hay sau Tốt thông?
Sau Tốt thông, dù là Tốt của mình hay của đối phương. Xe đứng trước Tốt của mình là vị trí thụ động nhất.
Thế Philidor khác thế Lucena thế nào?
Philidor là phương pháp phòng thủ để giữ hoà khi Vua còn đứng trước Tốt đối phương. Lucena là phương pháp thắng khi Tốt đã ở hàng 7 và Vua đối phương bị cắt ra ngoài.
"Xây cầu" là gì?
Là kỹ thuật trong thế Lucena: đưa Xe lên hàng 4 để sau đó chen vào chắn các nước chiếu của Xe đối phương, giúp Vua ra khỏi ô phong cấp an toàn.
Có cần học thuộc nhiều thế tàn cuộc Xe không?
Philidor và Lucena là hai thế quan trọng nhất. Thuộc hai thế này cộng với năm nguyên tắc ở trên đã đủ cho phần lớn ván thật ở trình độ phong trào.
