Trong tàn cuộc, câu hỏi quan trọng nhất thường không phải là "ai hơn quân" mà là "ai có Tốt thông". Một Tốt thông — Tốt không còn Tốt đối phương nào cản đường hay khống chế đường đi tới hàng phong cấp — có thể kéo cả Vua đối phương đi xa, buộc quân đối phương phải canh chừng, và quyết định ván cờ.
Bài này đi vào thực chiến: vì sao Tốt thông mạnh, đặc biệt là Tốt thông xa, cách tạo ra Tốt thông, và cách chặn Tốt thông của đối phương.
Tốt thông là gì
Một Tốt là Tốt thông khi:
- Không có Tốt đối phương nào đứng trước nó trên cùng cột.
- Không có Tốt đối phương nào ở hai cột bên cạnh có thể ăn nó khi nó tiến lên.
Tốt thông không bị Tốt chặn, nên đối phương phải dùng quân (Vua, Mã, Tượng, Xe) để chặn. Mỗi quân dùng để chặn Tốt thông là một quân không làm việc khác được.
Tốt thông xa: vũ khí mạnh nhất của tàn cuộc Tốt
Tốt thông xa là Tốt thông nằm xa khối Tốt còn lại, thường ở cánh biên. Trong tàn cuộc chỉ còn Vua và Tốt, nó gần như quyết định.
Cơ chế:
- Trắng đẩy Tốt a lên. Vua đen buộc phải đi về phía cột a để chặn — nếu không, Tốt phong Hậu.
- Vua đen đi xa khỏi cánh Vua.
- Vua trắng tiến vào cánh Vua, ăn Tốt f5 không còn được bảo vệ.
- Trắng có Tốt f thông, Vua trắng hỗ trợ, và thắng.
Tốt thông xa hoạt động như mồi nhử: nó kéo Vua đối phương đi, mở đường cho Vua mình ăn Tốt ở chỗ khác. Muốn biết nhanh Vua đối phương có đuổi kịp Tốt không, dùng quy tắc ô vuông: nếu Vua đứng trong hình vuông có cạnh là đường Tốt đi tới hàng phong cấp, Vua đuổi kịp.
Các loại Tốt thông khác
- Tốt thông được bảo vệ: được Tốt khác của mình bảo vệ. Vua đối phương không ăn được nó, và nó giữ chân Vua đối phương mãi.
- Tốt thông liên kết: hai Tốt thông cạnh nhau. Chúng bảo vệ nhau khi tiến lên, và Vua đối phương thường không chặn được cả hai.
- Tốt thông ở trung tâm: gần Vua mình hơn, dễ hỗ trợ, nhưng không kéo Vua đối phương đi xa như Tốt thông ở biên.
Cách tạo Tốt thông
1. Đa số Tốt ở một cánh
Nếu bạn có ba Tốt đấu hai Tốt ở một cánh, bạn luôn có thể tạo ra một Tốt thông ở cánh đó bằng cách đẩy Tốt và đổi. Nguyên tắc: đẩy Tốt không bị đối diện trước — Tốt không có Tốt đối phương đứng ngay trước mặt.
2. Đổi Tốt có mục đích
Trong trung cuộc, khi quyết định đổi Tốt, hãy nghĩ: sau khi đổi, bên nào có đa số Tốt ở cánh nào? Đó là bên sẽ có Tốt thông trong tàn cuộc.
3. Đột phá Tốt
Trong một số thế, bỏ một hai Tốt để phá chuỗi Tốt đối phương có thể tạo ra Tốt thông đột ngột. Đây là đòn đẹp nhưng cần tính chính xác.
Cách chặn Tốt thông của đối phương
- Chặn bằng Vua là cách tốt nhất trong tàn cuộc: Vua đứng ngay trước Tốt, Tốt không tiến được.
- Chặn bằng Mã: Mã là quân chặn Tốt tốt, vì Tốt không tấn công được ô Mã đứng khi Mã ngay trước nó, và Mã vẫn khống chế ô xung quanh.
- Chặn bằng Tượng: Tượng khống chế ô trước Tốt từ xa, nhưng chỉ khi ô đó cùng màu với Tượng.
- Xe đứng sau Tốt thông của đối phương: Tốt càng tiến, Xe càng hoạt động. Xem tàn cuộc Xe thực chiến.
Nguyên tắc chung: chặn càng sớm càng tốt. Tốt thông càng tiến xa, càng khó chặn.
Tốt thông trong trung cuộc
Tốt thông không chỉ quan trọng trong tàn cuộc. Ngay từ trung cuộc, một Tốt thông được bảo vệ có thể trói chân quân đối phương: họ phải để một quân canh ô trước Tốt, và quân đó không tham gia tấn công được. Người chơi mạnh thường nói Tốt thông càng quý khi bàn cờ càng vắng — nên bên có Tốt thông thường muốn đổi quân, còn bên phải chặn Tốt thông thường muốn giữ quân để phản công.
Những lỗi hay gặp
Đổi quân vào tàn cuộc Tốt mà đối phương có Tốt thông xa. Nhiều ván thua bắt đầu từ việc đổi quân "cho gọn" mà không kiểm tra cấu trúc Tốt sau khi đổi. Xem khi nào đổi sang tàn cuộc.
Đẩy Tốt thông khi Vua mình chưa hỗ trợ. Tốt thông không có Vua đi kèm dễ bị Vua đối phương chặn và ăn.
Bỏ qua Tốt thông của đối phương. Mải tấn công, quên rằng Tốt đối phương đang từ từ tiến lên. Đến khi để ý thì đã muộn.
Chặn Tốt thông bằng quân lớn. Dùng Xe hoặc Hậu chặn trước Tốt thông là lãng phí; quân lớn bị trói vào một việc nhỏ.
Luyện với Tốt thông
- Bày sơ đồ trên và dùng liên kết Tự đi thử thế này với máy. Chơi cả hai bên: cầm Trắng tập thắng, cầm Đen thử cứu.
- Tập đếm đa số Tốt: ở mỗi ván, khi quân đã đổi nhiều, đếm Tốt mỗi cánh của hai bên. Ai có đa số ở cánh nào?
- Luyện thêm tàn cuộc Tốt với các bài trong mục tàn cuộc thực chiến, bắt đầu từ Vua là quân chiến đấu.
Câu hỏi thường gặp
Tốt thông là gì?
Là Tốt không có Tốt đối phương nào đứng trước nó trên cùng cột hoặc ở hai cột bên cạnh có thể ăn nó khi tiến lên.
Vì sao Tốt thông xa mạnh?
Vì nó kéo Vua đối phương đi xa để chặn, mở đường cho Vua mình ăn Tốt ở cánh khác.
Làm sao tạo Tốt thông?
Tạo đa số Tốt ở một cánh, rồi đẩy Tốt không bị đối diện trước và đổi Tốt. Đa số ba đấu hai luôn tạo được Tốt thông.
Quân nào chặn Tốt thông tốt nhất?
Vua trong tàn cuộc, và Mã trong nhiều thế trung cuộc. Tránh dùng Xe hoặc Hậu để chặn.
Tốt thông được bảo vệ có mạnh hơn Tốt thông xa không?
Tuỳ thế. Tốt thông được bảo vệ giữ chân Vua đối phương lâu dài; Tốt thông xa kéo Vua đối phương đi xa. Cả hai đều là lợi thế lớn.
