Ở trình độ phong trào, có một cảnh rất quen: Hậu đối phương đi từ góc này sang góc kia bàn cờ để ăn một Tốt, rồi mất ba bốn nước chạy về, trong khi bên kia ra hết quân và tấn công. Hoặc tệ hơn: Hậu ăn Tốt xong thì bị nhốt, không còn đường về.
Nhưng không phải cứ Hậu ăn Tốt là sai. Có những lúc đó là nước tốt nhất, và có cả những khai cuộc nổi tiếng xây dựng quanh việc Hậu ăn một Tốt "độc". Bài này giúp phân biệt hai trường hợp.
Vì sao Hậu ăn Tốt hay có vấn đề
- Mất nhịp. Hậu đi xa ăn Tốt rồi phải về: hai nước trở lên cho một Tốt. Trong khai cuộc, hai nước đó lẽ ra dùng để ra quân và nhập thành.
- Hậu bị đuổi. Quân nhẹ của đối phương vừa ra quân vừa đuổi Hậu, được thêm nhịp.
- Hậu bị nhốt. Hậu đi sâu vào góc đối phương, các ô thoát bị khống chế, và Hậu bị bắt.
- Để lộ phía sau. Khi Hậu đi xa, trung tâm và Vua nhà thiếu một quân phòng thủ mạnh.
Ví dụ bị phạt: Hậu ăn b2 trong hệ London
Trắng không cần bảo vệ b2, vì đã có đòn:
- 5.Nxd5! — Mã ăn Tốt d5, đe doạ nhảy c7 chiếu và bắt đôi Vua với Xe a8.
- Hậu đen ở b2 đang đứng xa, không về kịp giúp.
Máy đánh giá thế cờ sau 4...Qxb2 là Trắng hơn lớn — khoảng năm điểm theo cách đếm Tốt. Đen ăn một Tốt nhưng sắp mất nhiều hơn thế.
Bài học: trước khi đưa Hậu đi ăn xa, hỏi xem đối phương dùng những nước "rảnh" đó để làm gì. Ở đây, Trắng dùng chính nhịp Đen mất để tấn công vào ô c7 mà Hậu đen đã bỏ không canh.
Ví dụ Hậu ăn Tốt vẫn đúng: Tốt độc trong Najdorf
Đây là một trong những biến được phân tích nhiều nhất trong lịch sử cờ vua. Hậu đen ăn Tốt b2, Trắng được thời gian ra quân và tấn công, nhưng Đen phòng thủ chính xác thì giữ được thế. Máy chấm thế cờ gần cân bằng.
Khác biệt với ví dụ trước:
- Đen đã chuẩn bị kỹ — đây là biến lý thuyết, không phải ăn ngẫu hứng.
- Hậu đen có đường về và không có đòn chiến thuật tức thì nào bắt Hậu.
- Đen chấp nhận chịu sức ép một thời gian đổi lấy một Tốt.
Nói cách khác: Hậu ăn Tốt đúng khi bạn đã tính được rằng đối phương không có đòn, và bạn sẵn sàng chịu sức ép để giữ Tốt đó.
Bốn câu hỏi trước khi cho Hậu đi ăn Tốt
- Hậu có đường về không? Đếm các ô Hậu có thể lui sau khi ăn. Nếu chỉ còn một hai ô, và các ô đó có thể bị khống chế, Hậu có nguy cơ bị nhốt.
- Đối phương được mấy nhịp? Nếu Hậu phải mất hai ba nước để về, đối phương dùng hai ba nước đó làm gì?
- Hậu rời đi để lộ gì? Ô nào, quân nào không còn được Hậu bảo vệ? Trong ví dụ London, đó là ô c7.
- Tốt đó có quan trọng không? Tốt trung tâm hoặc Tốt che Vua đáng hơn nhiều so với Tốt cánh xa.
Nếu không trả lời được câu 1 và câu 3 một cách tự tin, đừng ăn. Một Tốt không đáng để đặt cược cả ván.
Những dạng bẫy Hậu hay gặp
- Hậu ăn Tốt b2 hoặc b7 rồi bị Xe đuổi dọc hàng, bị Mã và Tượng khoá đường về.
- Hậu ăn Tốt ở cánh trong khi đối phương chưa nhập thành — đối phương nhập thành cánh kia và mở cột tấn công.
- Hậu đi ăn Tốt ở đầu ván trong khi Mã đối phương có đòn bắt đôi ở c7 (hoặc c2).
Xem thêm các sai lầm khác trong bài 10 sai lầm người mới và mục sai lầm thường gặp.
Khi đối phương cho Hậu ăn Tốt
Nếu bạn là người bị ăn Tốt, đừng hoảng. Hãy:
- Ra quân với nhịp: mỗi nước ra quân đồng thời đuổi Hậu là một nước lời.
- Tìm ô yếu Hậu bỏ lại: thường là c7/c2 hoặc hàng cuối.
- Tính đòn nhốt Hậu: nếu Hậu đi sâu, có thể khoá đường về bằng Xe hoặc Tượng không?
Ví dụ London ở trên cho thấy: Trắng không cần giữ Tốt b2 mà chỉ cần đúng một nước chiến thuật.
Không chỉ Hậu: quân nào đi ăn xa cũng vậy
Nguyên tắc trong bài không chỉ dành cho Hậu. Một Mã đi sâu ăn Tốt ở góc, một Tượng lao vào ăn Tốt cánh, cũng có thể bị nhốt hoặc làm mất nhịp. Hậu chỉ là ví dụ điển hình nhất, vì Hậu đi xa nhanh nhất và mất Hậu thì đau nhất.
Luyện để không mắc
- Bày hai ví dụ trên và đi thử từng nhánh qua liên kết Tự đi thử thế này với máy.
- Khi chơi với máy trên trang chơi, mỗi lần định cho Hậu ăn Tốt ở xa, dừng lại hỏi bốn câu ở trên. Sau ván, phần xem lại sẽ cho biết quyết định đó đúng hay sai.
- Đọc thêm về kiểm tra trước khi đi — thói quen chặn được phần lớn các cú ăn Tốt vội vàng.
Câu hỏi thường gặp
Hậu ăn Tốt b2 có luôn sai không?
Không. Có những biến lý thuyết mà Hậu ăn b2 là nước tốt, như Tốt độc trong Najdorf. Nhưng ở trình độ phong trào, ăn ngẫu hứng thường bị phạt.
"Tốt độc" là gì?
Là Tốt mà ăn vào thì nguy hiểm cho bên ăn, vì đối phương được thời gian tấn công hoặc có đòn chiến thuật.
Vì sao Hậu dễ bị nhốt?
Vì Hậu đi sâu vào khu vực của đối phương, nơi nhiều ô bị Tốt và quân nhẹ khống chế. Chỉ cần khoá vài ô là Hậu hết đường về.
Làm sao phạt đối phương khi Hậu họ ăn Tốt?
Ra quân kèm đuổi Hậu, tấn công các ô Hậu bỏ trống, và tìm cách khoá đường về của Hậu.
Có nên ra Hậu sớm không?
Thường không nên, trừ khi có mục đích cụ thể. Hậu ra sớm dễ bị quân nhẹ đối phương đuổi và làm mất nhịp.
Đối phương cho mình ăn một Tốt ngay đầu ván thì sao?
Hỏi xem họ được gì: nhịp ra quân, cột mở hay đòn chiến thuật. Đó có thể là một gambit có chủ đích. Nếu không thấy rõ cái giá, đừng ăn bằng Hậu mà hãy ra quân trước.
