Nếu bạn xem lại mười ván thua gần nhất, rất có thể phần lớn trong số đó không thua vì đối phương có kế hoạch sâu xa, mà vì một nước đi vội: để Hậu bị Mã bắt đôi, bỏ quên một quân không ai bảo vệ, hay không thấy nước chiếu hết một nước. Những sai lầm này gần như luôn nhìn thấy được nếu dừng lại vài giây trước khi đi.
Bài này đưa ra một quy trình kiểm tra đơn giản, mất khoảng mười giây, và cách luyện để nó thành phản xạ.
Vì sao cần một quy trình
Khi đã có ý định đi một nước, não chúng ta có xu hướng chỉ nhìn thấy lý do tốt của nước đó. Ta nghĩ về việc quân mình sẽ làm gì, và quên nghĩ về việc đối phương sẽ làm gì. Một quy trình cố định buộc ta nhìn lại từ phía bên kia bàn cờ, ngay cả khi đang hào hứng với ý tưởng của mình.
Bốn câu hỏi kiểm tra
1. Đối phương vừa đi nước đó để làm gì?
Trước khi nghĩ về nước của mình, hãy hỏi về nước vừa rồi của đối phương. Nó tấn công quân nào? Nó mở đường cho quân nào? Nó chuẩn bị đe doạ gì ở nước sau?
2. Nước mình định đi có để quân nào bị treo không?
Quân bị treo là quân không được bảo vệ, hoặc được bảo vệ ít hơn số quân tấn công. Kiểm tra hai thứ:
- Quân mình vừa đi tới đâu: ô đó có bị tấn công không, có được bảo vệ không?
- Quân mình vừa bỏ lại: nước đi này có lấy mất sự bảo vệ của một quân khác không?
Loại thứ hai là loại người chơi hay quên. Bạn đi Mã để tấn công, và không để ý rằng chính Mã đó đang bảo vệ Tượng.
3. Sau nước này, đối phương có nước chiếu, ăn quân hay đe doạ nào?
Đây là câu hỏi quan trọng nhất. Hãy nhìn thế cờ sau khi bạn đi, và liệt kê:
- Nước chiếu của đối phương: có nước chiếu nào dẫn tới bắt đôi hay chiếu hết không?
- Nước ăn quân: đối phương ăn được gì?
- Đe doạ lớn: có nước nào đe doạ chiếu hết hoặc bắt đôi không?
Người chơi mạnh gọi thứ tự này là "chiếu, ăn, doạ" và dùng nó cho cả nước của mình lẫn nước của đối phương.
4. Vua mình có an toàn không?
Cuối cùng, liếc nhanh về phía Vua. Hàng cuối có bị trống không? Có đường chéo nào mở thẳng vào Vua không? Có quân đối phương nào đang tiến lại gần không? Nhiều ván thua đến từ chiếu hết hàng cuối — một mẫu chỉ cần một giây để kiểm tra.
Rút gọn khi ít thời gian
Trong cờ nhanh hoặc khi sắp hết giờ, bốn câu hỏi có thể quá nhiều. Hãy rút gọn còn hai:
- Đối phương vừa doạ gì?
- Nước của mình có để quân nào bị ăn không mất gì không?
Hai câu này mất khoảng ba giây và vẫn chặn được phần lớn sai lầm nghiêm trọng. Đọc thêm mẹo trong cờ nhanh.
Những lúc cần kiểm tra kỹ hơn
Không phải nước nào cũng cần kiểm tra như nhau. Hãy chậm lại khi:
- Đối phương vừa đi một nước bất ngờ — nước bạn không đoán trước.
- Có nhiều quân đang tấn công lẫn nhau ở một khu vực.
- Bạn sắp ăn một quân "cho không" — có thể là bẫy.
- Bạn sắp đổi quân lớn hoặc chuyển sang tàn cuộc.
- Vua của một trong hai bên đang hở.
Ngược lại, các nước ép buộc (ăn lại quân, thoát chiếu duy nhất) có thể đi nhanh.
Luyện cho thành phản xạ
Quy trình chỉ có ích khi nó tự động. Vài cách luyện:
- Chơi ván chậm với máy trên trang chơi, ví dụ thể thức 10+5 hoặc không đồng hồ. Ép mình trả lời bốn câu hỏi trước mỗi nước trong vài ván liền, dù thấy chậm.
- Đặt tay xuống bàn hoặc để tay xa chuột trong lúc kiểm tra. Nhiều sai lầm xảy ra vì tay đi trước đầu.
- Xem lại ván thua: với mỗi sai lầm lớn, hỏi "câu hỏi nào trong bốn câu sẽ chặn được nước này?" Sau vài ván, bạn sẽ thấy mình hay bỏ qua câu nào.
- Đếm số sai lầm lớn mỗi ván trong phần xem lại sau ván. Đó là con số nên giảm dần.
Ví dụ một vòng kiểm tra
Giả sử bạn cầm Đen, định đi Hậu ăn một Tốt ở cánh. Vòng kiểm tra diễn ra như sau:
- Đối phương vừa đi gì? — Mã của họ vừa ra c3. Có vẻ bình thường.
- Nước của mình có để gì bị treo? — Hậu rời khỏi d8, ô c7 không còn được Hậu bảo vệ.
- Sau đó đối phương có gì? — Mã c3 có thể nhảy b5 rồi c7, bắt đôi Vua và Xe.
- Vua có an toàn không? — Vua chưa nhập thành, còn ở giữa.
Kết luận: không ăn. Bốn câu hỏi, khoảng mười giây, tránh được mất một Xe. Xem thêm ví dụ thật trong bài dùng Hậu đi ăn Tốt.
Những lỗi khi áp dụng
Kiểm tra quá lâu ở mọi nước. Quy trình không phải để tính toán sâu mà để chặn sai lầm hiển nhiên. Mười giây là đủ.
Kiểm tra xong vẫn đi nước cũ. Nếu thấy vấn đề, hãy thật sự tìm nước khác, đừng tự thuyết phục rằng "chắc đối phương không thấy".
Chỉ kiểm tra khi thế cờ phức tạp. Nhiều sai lầm lớn nhất xảy ra trong thế cờ trông yên bình.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm tra trước khi đi có làm chậm ván cờ không?
Lúc đầu có. Sau vài tuần luyện, nó thành phản xạ và chỉ tốn vài giây mỗi nước.
Trong cờ chớp có kịp kiểm tra không?
Dùng phiên bản rút gọn hai câu hỏi. Ba giây mỗi nước quan trọng vẫn đáng giá hơn một nước đi vội mất Hậu.
Làm sao biết mình hay bỏ qua câu hỏi nào?
Xem lại các ván thua và gắn mỗi sai lầm với câu hỏi đã bị bỏ qua. Sau khoảng mười ván, xu hướng sẽ rõ ràng.
Người chơi giỏi có kiểm tra như vậy không?
Có, dù họ làm rất nhanh và gần như vô thức. Thói quen kiểm tra an toàn là một trong những khác biệt lớn nhất giữa người chơi mạnh và người chơi phong trào.
Nên kiểm tra trước hay sau khi tính nước?
Tính các nước ứng viên trước, chọn một nước, rồi kiểm tra nước đó. Nếu không qua được kiểm tra, quay lại chọn nước khác.
